Gospel Centenary – I
Posted by benj on February 22, 2010 , Print , Email , CommentBy : S. Benjamin
Pathien thu i gama ahung lutna kum 100 titna lawm lai leh lawm dinga kisabem seta i um lai u hin, ngaihtuohdan chuomchuom tamtak umthei dingin ka gingchai. Khenkhat chuh Pathien lungsietna I channa ziek ua kipak le thalawpa kichawm pawl, lamchuom chuoma khantohna hungtun lawhna ahihzieka melchiktak sa pawl, thupi taka lawpna program kisiem zieka sum tamtak kithehthan lai ahih zieka nuom mawksak pawl etc um ngei hitiu.
Pathien thu (Chanchinpha) hin thingtangmite, adiekin Manipur simlam a chengte hinkhuo kawng bangkimah atheng lamdang vek hi tihchuh nielna a um puoi. Thiemzilna lamah lehkhamal neilote khah, tuhin thiemna sang penpen neite laka simtel theih khawpin ei tut tai. Nekkawm hawla khawsate khah In-le-lo bubit tak nei in, khawsakdan subaihlam thei haw (lenna, gari, phone, TV, electric etc) nei leh tanpha leh a limlim, aphapha nepha thei tiengin i um tau hi. I na lauhpen penteu, thitha, hi-le-gau, zek-le-kithawihna haw laka patin i suokcha tau hi. Thiemna pun dungzuiin khawtang hinkhuo leh kivaihawmna lam ale nasatakin ei dawmkang a, nam changkang haw nungdelh i hichuom ta puou hi. Zie haw cheng leh thildang a behlapna tampi malsawmna I chan uhaw khel ahin a “Chanchinpha” pen chuh kumsawta thihna apata hukdawka umin ‘kumsawta hinna’ thu lopitak pieka umte ihi tau hi.
Pathien Chanchinpha zieka I nam leh mimal hinkhuou kithenna haw : thiemzilna, nekhawlna (khawsakdan), lungpuokdan, kilawihkhawmna leh sakhuo haw cheng hih chiktak leh chipchil taka suilo in, apawlawng leh vantang hetdan tienga thil umdan haw apat ngaihdan hun taklat ka guot ahi. Zie thu haw hih thingtangmi chenga dinga dik thei vek dingin ka ngai a, ahin, a kichiet zawksemna dingin Gangte nam sunga thil umdan hun suizui diek leng ka nuom a, thiemzilna chungchang hih ana en masai tiu.
ESC Diamond Jubilee Souvenir a akizik danin Gangte khuo a Pathien thu puolut masapen a kihe chuh Saichang khuo a 1912 kumtawp lama chieh Tirhkoh Thangvang leh Damsuok ahiu hi. Zie khuo mah ahin 1924 in Evangelist Teacher kawih ahi a, zie nung chun Middle English School Santing ah 1940 kumin a um pan a, Pangen ah 1950 leh Chongmun ah 1953 kumin ana um pan ahi. Zie umzie chuh I nam laka thiemzilna chi hih 1940 vela hung kituh pan ahi tihna ahi. Thiemzilna lama ikipat hak gunun, ma achawn hatten bawna, Gangte pau zikthawh record masapen chuh Kristien Labu November, 1942 kumin akisu dawk pai zieng hi. Zie nung chun Pastor Khaivung in 1952 kumin ‘Lehkhabul’ kiti a siem a, Gangte New Testament 1952-54 velin sukdawk ahi a, 1991 kumin Holy Bible in azui hi. Zie tawbang Mission School haw a schoolpu te nasep gah haw chuh hun luokpan in 1950-60 vela kipatin solkar nasepna nei bang I hung um tau a, 1970-80 vela kipat vangin ki-elna sangzaw MPSC leh UPSC haw ale lawhtinna I chang pan tau ahi. (Gangte officer list en dingin zie takhih click ah) 1940 kum vela kituh Thiemzilna chi chuh tuni tiengin I nam pumpi’n kum 20-30 vel sung azu I hun chawp tau ahi. Lawhtitna sang leh dinmun lien tukhello ten le thagum manglo a eimah kivakna ding kham hawl dawk thei deuh ngawn I hi tau hi. Thingtum, suongtum puok leh lei laih/lothawh haw I haihsan mai hiloin, midangte ei etdan leh ei bawldan ule nasatakin a sangzaw tai itilo thei puoi. Zie tawbang dinmun a um hih aphatna, lulna leh nawpna chuh thiemzilna neilote dinmun tawh tehkal kawmin hettheih ding ahi (Mihiem in I dinmun a lungawihdan I zildawk nai puoi tihthu hiven).
Awle, tutieng dinmun I tun theihnau hih Pathien thu hun puolutte, sapkang te khan nam niem taluote ei phawtdin theihna dingua phapen a angaih uh thiemzilna ei siemsak ziek uh ahi. Pathien lungsietna tihloh a kilaichinna bangmah I neihloh hiel uh sapkangte lunglietna leh tawmngaihna ziek ahi. Missionaryte nungin ei laka ana sinsak masakteu, Pathien thu-awi masate’n le lehkha zilna khah ana ngaikhawk uh ahi. I nam changkan theihna ding lampi umsun chuh thiemzilna hih ahihzie he’n, teacher dinga kiguotte haw khan lawh tawmcha lawhin, lo ma nei kawmkawmin ahetna tiengtieng ua gunchuh tak leh theihtawp takzet suoh in naupangte ana sinsak uh ahi. Nehemiah guola na lopitak nei a kingai in ana sinsak kileu Mission School apata seilien, panna kilawm taktak hun luohto imuh u haw hih muhding a um ka gingcha puoi. Chi-le-nam ngainat leh tu-le-cha deihsakna lienpen chuh panmun lien taleh neu taleh eimah mawhpuokna chieta ginum taka nasep hih ahihzie akilang kasai. Athawna tawmngaih suoha sem ana hilo mahleu, lawh tam in tawm talele sem dinga guot ahih bangua a sukbutitnau khan tunia I nam dinmun ahin ei puoto uh ana hii. I tuni dinmun ziek uhin Pathien khelah missionaryte leh mission school teacher masate zahna piei tiu.
Tunia I dinmun uh enkawm in, malai a lehkha zil masate leh schoolpu te khatawh vak kiteh hitiu. Lehkhathiem zie zat I um taknung uleh, thiemzilna phatchuom zie I mit ngei ua I muhnung uhin chuh kuo genchuom ngai talo a I nam makhuo ding khuolna zieka I chateu cheng school kaihsak chiet guot hih eimah mawhpuokna hitaleh kilawm tak ahi. Zietienga chuh malak theihdan I hetloh lai un, sorkarpa’n I cha-leh-nauteu sinsaktu dingin ei laka mi bangzat ahim chuh lokuon tawh thuoh ngailo hiela nekkham ding thalawh pien GRADUATE TEACHER, PRIMARY TEACHER, SCHOOLLESS TEACHER, COUNCIL TEACHER etc ei guoi ahi. In 20 val umna khuo chengah, thingtang leh phaigam ah, school ei kawihsak vek banah, matchak ding lehkhabu, chutna, dawhkang, chalk, blackboard, zillai chapangte nekding natieng (midday meal) etc, thiemzilna dinga mamawh cheng tawh ei piek beh nalai set ahi. Malai a suongmuot a suonglehkha chunga azikthawh zieng lai utawh tehin zie tawbang tienga school bubit umnung hin thingtang apatin lehkhathiem pawtdawk tamten taleh kilawm tak ahi.
Vangsietum takin thingtang khuo tamzaw a naupang tamzawte chuh lehkha simlo ahi nalai ui. Aziek : teacher te umlo. Ahiding hima I ngaih tak mai u chuh ei ve maw? Pathien thu hun puolutte’n deihsak taka ei bulpat sak uh, tunitienga agah hawihtak I luok uh Thiemzilna chuh I chateu kawma pie sawn dingin thalawh I lau a, I chateu chan ding dawl, tawmngaihna a I piek ding ule hitalo, kivakna a I neih nung ua le piesawn nuomlo khawpa mahni masiel I hi tau hi. Bangmah tika iki matna umlo sapkang ten ei hung deihsaknau thilpha chuh ei un I chateu in a channa dinguh I dal uh ahi tai. Mahni masiel pen inle a chateu akhuol tel sek ua, ei u khang hin vang chuh I chateu chan ding dawl (birthright) le laksak ngam I hiu a, ei guola dinmun phazaw a ahung um khak dinguh daltu I hiu hi. Zie mai chuh ahi die, a sepna ding muna um le hisamlo, teacher lawh la a ‘Pathien thugen a vak’ le ki-um nalai set leh kilawm ka sai. Thingtanga naupang hung khanglien, lehkhathiemlo cheng mawh khuh ‘teacherte’ chungah um ngei ina. Government na (sepna) leh Pathien na I khenthiem dan uhih ka ngaihtuoh leh Pathienni zingkala Biek Ina kikhawp sung choh hih ‘Pathien cha’ ihih sek zieku hidingin ka gingchai. Aleh, kum 100 sung hin Pathien Chate ihih sung u hih bangchan a hi ta dem?
Sapchuom tamtakin Missionaryte hun puokdawk thiemzilna phatchuomzie he’n tunitiengin khuo khenkhatah school I nei zawm nalai ui. Government school haw sangin naupang sinsakna lamah a ginum zaw deuh le abang hi. Amahvang, I school kawihna ding khuo teldan uleh schoolpu ding hawldan tamzawu hih zillai chapangte ngaihkhawkna sangin a khuomite sapchuoma ahunglut dinguh deihna ziek, sapchuom danga apem dinguh venna ziek tih bang ahi nuom zawi. Schoolpu ding le hausapa ahim, hausapa inkuote or a deihsakte, khuosuonga pauzo deuhte etc chuh qualification phapen ahi tai. Naupang sinsak dinga thiemna nei leh gunchuhna zieka mission teacher kila chuh avang tai. Zie umzie chuh, sapchuom school haw hih naupangte lehkha hung thiemna ding deihna zieka kihawng/kinei ahi ta puoi tihna ahi.
Zie haw khel ahin, thiemzilna tawh kisai a i tunna tieng u / agah muhtheih haw chuh: A sepna school muna um samlo certificate zuokdawk tam mahmah, school / college kai samlo scholarship lak, scholarship muhna ding ahih phawt leh ipateu officer lailai le lothomi (farmers) guola ziklut mai, sapchuom / NGO chawmna muhna ding ahih phawt leh I chateu nauchagah a ziklut mai / umna sapchuom (bang tawbang gindan nei hilele) kichawn mai tih haw hile lungkhamum lakah simtel theih in ka hei. Zie haw thila lawkna / sum neikhat muhna ding zieka hih kum 100 sung Pathien thu i kisinsaknau cheng hih hetngilh mai tak choh a i het uh ahi dem maw?
Teacherte leh Sapchuomte haksatna helo ka hi puoi. Hausate, MLA leh thunei khenkhat alawh kaihkhen a midang thalawh piek anawp ziek ua a sepna mun valuoh ding a zakdah u bang, va sem nuom in a posting na munah va chenglut mawng lele school building umlo tih bang, etc a um hi. Teacher lawhlate mai hilo in kumcheng patepa school building siemphatna ding, lehkhabu man ding, furniture man ding etc haw chuh aladawktu ding a kichuh sek nau a, school/lehkha/furniture etc mel muh ding le a um diek puo a, kuomah mawhchansak ding le a um diek puou hi. Thil diklo a um ngal leh a sukhieltu le umngei ding ahi ngala. Thuneite leh vaihawmte, zie tawbang thil tunsakte leh mipi vantang, thil diklo ngaithiem maite cheng hih mawhsak ding leh a sukhielte chuh I hiu hi. I bawn ua kigawmin, thingtang chapang eihaw duhamna ziek leh thudik I panpih ngamloh ziekua lehkha thiemlo haw kawma I thuchah dingua kilawm ka sak chuh : “When they grow older, tell them of us and say: For our today, we rob your tomorrow”. Haksatna tampi thuok kawma “Thiemzilna” I gama hun puolutte ngaihdan tawh a kituok na dem maw?
