Etlâwm Hinkhuo
Posted by admin on February 5, 2009 , Print , Email , CommentBy S. Benjamin
Pating/nuting taktak le chutna a achut phât uleh a chu masate kivâwk hiel khawpa tawtat zena a chut thâk loh uleh lungâwilo bang mai; mi tâwmcha khat in bus ngâk u hen la, bus âwng deuh mai khat hung lele a kal masa dinga kichuh thawh khelkhel; train/bus sungah i uma, ahung kal ding khatto mun-âwng amawhmawh a i awt leh i mai taka ding den zieng; limla dingin a nung lam lâmsâwm lâmzâ âwng nalai lele, kinungpuk vâng hiel khawpa nung-âwn kâwma camera dâwi; muk kisu-tuoh hiel khawpa chu naih le kiko thawh khelkhel a holim; khatto a holim leh lusu duomduoma ngâithatum thei, a pâwt nung leh a ginchâkloh zieu/ hi a sakloh zieu genzui; chutna awtguo le hisâmlo, adang âwngtalo ahihle he ngâla mi a chu ding a sam luoiluoi etc etc. tih haw ka muh tieng khenkhat chuh nuihsana kihetmawhsak tak phet ahiu a, khenkhat chuh iplah um mai a um ua, khenkhat dang chuh bang ei lawhle hisâmlo muhsiet theih hiel le um in ka hei. Atângpi’n khuti haw khuh ka lungthim hin kawihna khat ka vak nei zieng sek hi. Mihiem hih a phatna tampi um lele a khawsakdan kilawmlo neuchah ziek hin a phatna khuh mang thei ana hi. Khawsakdan neuchah hin thil tamtak gendawk sek ana hii.
Mihiem hih seilietdan/mun dungzuiin ikhawsakdan neucha cha alamdang chiet a. Lehgen ding hileng, i khawsakdan neucha cha haw apat hin i seilietdan / mun ahet theih ahi. Pasal khat chuh bus chungah midang khatin, ‘Bhaisap, aap Bihar se ai e ho?’ atih leh, amah chun a kihet khâknau um khatto hiding tii ahi dem, thanuom takin, ‘H’anji, aap keisa pata laga?’ tin a dâwng a, zie phet chun adongpa chun, ‘na kieng a numei chunu tawh a chutna bang kikâl khelkhel a na va dinkâwilut dân a chuh ka het ahi’, atii. I hetloh kal hin itawihdan/ i khawsak dan apat hin miten ngaihdân tamtak ana siem sek ui tih hih en mi i etdân apat hinle a hettheih in ka gingchâi. Mi umdân apat ngaihdan i siem cheng hih a dik vek ahi ka ti puo a, adik ta’m a diklo ta’m ngaihdân chuh kisiem ahi. Zie pa ngûidân khuh khamtheih bawl hi ngei ina, zie nu mit-hah khu chuh nawhchizuok ahihloh tak leh, zie naupang khawsak zie khuh nauchagah hi ngei ina etc.
Mihiem hindân mâwnga midang khawsakzie enzui ihih chuh thukhat hileh, a chung a khawsakdân mak kasak khenkhat haw khuh namchuom deuhte umdân ahihzieka maksa, amakna kilang dieka ka het hi ding ahi. A khawtuol mi hin ngaikhawk vek khello ding ahiu hi. Khawsakdan hih i ki-entuoh chietchiet na a, midang/gamdang mi khawsakdân hih kimuthei diek hi’n ka hei. Eimi chietchiet le phâigam a khawsaten thingtâng lamte khawsakdân i mu thei dieka, (and vice versa) ei khawte umdân hih maksak ding kimu tam lo zaw ahi. Maksak chuom ding i hetloh le chuh ngaihdân le a kisiem tam puoi tihna ahi. Alehlam in gen taleng, khawchuom mi tawihdân/khawsakdân imu thei dieka, maksak ding ihâu a, zieziektak chun akhawsakdân uapat amau chungchâng ah ngaihdân le kisiem tam deuh ahi.
Khutichuh hitaleh, Delhi a thingtângmi umte hih a khawtuol mi hin bang ti’n ei mu ding um maw? Khawsakdân gen masang ale mel-le-pang chuom ziek mâwnga le mite kansui lawh i hiu a, i umdân/ khawsakdân cheng uhih maksak ding/etdawng ding tamtak mu ding un ka gingchâi. Etsaknâ’n, student ka hi tingâl khawlai dunga a hun tamzaw mang, nungâk khat inluohna a tangval hawn khuoitui thak bang zing mai, khuo alumnai ti takha lengle, aselpen le khuhsuok zo manglo khawpa kivan, dap isak ngal ule la kuo cheng le puon kikawp suk mai, sun le zan hekhenlo bangmai khawpa in khat in khat a zânkhang ta lele vanthâwng hielhiel khawp a nui/thâwmnei. Sep ding neilo takha lele kithununna beizie suklatna a (Pu FP Gangte mihodan hileh) sun dâk 12 vela zân zuntha apawt hâm. A inluohtupen le hettheihloh khawpa inkhat-inkhat a dim luilui zing mai, kuo chun lela unau vek dingin ei ngâi sâm puou un tin – kawlte hin thânghuoi thei vek ding khatto hin ei kawih dingum tih châng ka nei hi. Vângtâng hinkhuo a kipâwlkhawm mi ihi iti a, nungâk le tangvâl le lungâwp kâilo in ikipâwlkhâwm ua, zu le sa, khamtheih leh numei-pasalna lam pangah ithiengtho le ahi thei, amahvâng midangte hin bang ei ti muh ding um maw ? Kawikhat a chun mi’n bang ei ti ngaih leu ei isietloh phawt leh a khâwk puoi i ti mai thei ui. Ahin Sâwlchâk Paul in ‘Thil bangakâi hih a thienga, himahlele, thil bangakâi hih a pha khel puoi. Thil bangakâi hih a thienga, himahlele, thil bangakâi hihin mi a siempha khel puoi. Kuonle eimah phatna ding mai hawl loin, mi dangte phatna ding le hawl zâw hen…Zie chuh, nangmah sie le pha hetna ti ka hi puo a, midang sie leh pha hetna gen ka hi zawi… khutichun, na neku’n le, na dawnu’n le, na thilhih chengcheng u chuh, Pathien lopina ding ngenin hih un. Judate ahim, Grikte ahim, leh Pathien sapchuomhaw din’le, a pukna dingu’n bangmah hih kiu. (I Cor 10.23-32) atii. Phil 1.27-A achun, “Banghilele, na nunlekhan u chuh Krista Chanchinpha tawh kimeh (kituok) sak phawt un” le atii. Pathien leh ei kikal aphat phawt leh hunsak mai ding ahi puo a, akilatdân a mite ei muh dingdân hile ngaihkhâwk ding ahihzie imu thei hi. Mahatma Gandhi chuh Christa chanchin a simna apat Christian sakhuo ah lunglutna nasa tak a nei a, ahin, Christiante umdân amuh apat in Christian ahih guot ahâi kit hi tih i he chiet ui. Christian ka hi iki tiu a, Pathien thugenin micheng kiengah chieh thei khel kileu hing le, mi’n Pathien amuhna dingu dâltua panloh bek guot ding ahi. I umna chietah Christa nungzuite umdân kilâwm in um leu hing, Pathien nasem khat hiitingun, eimah chiet hinkhuo le lamzang dingin ka gingchâi. I kim-i-vel ua kawl hâw’n ei muhsit zieu iheu a, sakhuo bei ahim kithununna (discipline) neilo guola ei kawih zieng lohna dingun, Pathien lam i ngaihtuoh phâk loh ulele Student umdân kilâwm, nu-le-pa umdân kilâwm bek in um leu hing mite ei muhdân hungdik ding ahi.
*****

ziagual a website thak, meldawi umtak a hung umdawk hi kipakpi um ka sa ma ma hi. Hung lawting ding kinep a um hi.