Koi lai munteng Zogam hiam?

Posted by benj on December 12, 2009 , Print , Email , Comment

By Dr. Dal Lian

Zomite laka laigelh siam ka sak leh a laigelhte sim nop ka sak khat oma, tua pen Kimbawi’ Pa a kici pen ahi hi. Newspaper ah a laigelhte a suak mun mahmah a, Zogam it leh ngainatu khat hi cih a kilangh hi. Singtaang dawna Zomite khuate tawh kisai a gelhna pana ngaihsutna ka neih dente pawl khat ka hong gelh khia hi.

Leitunga minam tuamtuamte, pau tuamtuamte Pasian’ pian sak vive ahi hi. Tua minam tuamtuamte adingin Pasian mah in gam leh lei she sakin leitung maitang tuamin koih kawikawi hi. Seente (Chinese) Seen gamah, Africante Africa gamah, Persia mite Persia gamah, Pakistan mite Pakistan ah cih bangin koih diimdiama, tawmin neu ta le hangh Zomite zongh mun leh mual luah a hong koih ih Topa Pasian min ih phat hi. Zomite teenna munte Zogam hi-a, ih Zogam ah Zomite ih teen kei leh Zogam kici thei lo ding hi. Tua ahih maninsingtaang dawn hi-in,zaanggam hi ta leh Zomite a lom a loma ih teenna mun, a tamzaw ih hihna munte Zogam hi lai dinga, ni danga ih pu ih pate hun lai-a ih teenna uh a hih hangin ei khang thakte’n ih nusiat leh Zogam hong hi nawn lo kha ding hi. Tua ahih manin, Kimbawi’ Pa cih bangin ih singtaang khuate nusiat loh ding, a tam seema ih teen beh lai ding uh, a kiteen nop nadinga puah ding, bit sak ding, anneek tuidawn muh baih theih nadinga bawl ding ahi hi.

Zomite tutphahna gam leh lei koiteng hiam? Ih gam uh neucik zongh khahsuah lo-a ih humbit ding thupi hi. Tua banga ih humbit theih nadingin a munmun mahah ih teen uh kuul hi. Khuapi pana mite va teeng lo ding ih hih manin, singtaang pana te khuapi sung vive hong zuat loh nadingun, amau omna dong lampi hoih, kikawmtuahna hoih tung sak zo le’nga, ut hunhuna kiphaak ziauziau theihna hi leh mite’n a khua a tui uh nusia in mundang zuan nawn lo ding uh hi. Midangte a punpun lai-un Zomite’ dinmun bangci hiam? Pun lam ih manawh hiam? Tu ma kum 30 , 40 laia ih khua neih zah mah uh ih nei lai uh hiam? Kiamkiam seem ta hiam cihte suut hun ta hi. Manipur gam sunga Zomite teenna a kici munte a dung a vaai bangzah in liana, lampi bangzah in tawn hiam? Tua lampite khualzin gamvaakte tot dingin a nuam mah ahi hiam? Ih gam uh tawnin mite a hong zin nuam ding uh hiam? Cihte ngaihsut hun ta hi. Ih gam sunga lampite a hong hoih ciangin kikawm tuahnate a hong nuam dinga, khuapi khuaneu cih om lo-in kikawmtuah venghvungh thei ding hangh-a, mi hamphate ih hi ding uh hi.

Ih gam uh nuam kei ci-in, state dang khat peuh, khawpi dang khatpeuh ah va teeng mah lehangh, Zogama teeng ih hi kei ding hi. Mi mangthang kihi lel ding hi. Tua ahih manin, nuntaakna nuamzaw ut mana mi gam va zuat ding hi lo-in ei gamah bangcih lee’ng nuntaakna nuam seemseem thei ding hiam cih ngaihsutna tawh mi khempeuh in ih pan theih bangbanga pan ding ahi hi. Thuneihna saang neite’n amau thuneihna dungzui-in mipi ading vaai hong hawm uh kuul ding hi. India kumpi hoih mahmah hi. Kumpi sum zangh-a ih gam ih puah theih nadingin NREGS bang hong pan khia uha, zat siam hi lee’ng ei hamphat nading bekbek hi. Tua ciangin ih lampite uh puah nading sum tampi pi hong pia uha, tua sumte zanghin lampi hoih taktak bawl lee’ng a hampha pen ei mite kihi ding hi. State danga mite’n hong zatpih khol lo ding uh hi. A zangh a nei a hamphatpih ding eite bek mah kihi ahih manin, tua sumte thelthang sak het lo-a ih gam puah nadinga zat ding thupi penpen hi. USA khawng, Canada khawng,Europe khawng nuam ih cih a dang hi lopi. A lampite uh nuam lua mahmah ahih man hi lel hi.
Amau aaksa aneek uh leh e’n zongh ih ne ve le! Amau neek bangbang ih nei veve ve le! Phone bang lah amau gam saang maha kitam neih zaw ta a, ih kikawmtuahna uh lampite hong nuam peuhmah leh ih gam uh a nuam hong hi mai ding hi. Meghalaya khawng ih pai ciangin a lampi uh nuam ahih manin khualzin zongh tawldamhuai deuhse hi. Meghalayate’ neih bangbang lampi kinei thei hi. Mi gam, mi lei ah ih va om ciangin a lampite uh nuamin, a innte uh nuamin, a khawsakdaante uh khangto mahmah-a, ahih hangin ih kipahpih thei kei hi. Bang hang hiam cih leh tuate ei-aa, ei gam, ei leitangh, ei khua ahih loh man ahi hi.

Kumpite’n ih gam uh puah nadingin sum hong khen lo hi phial leh zongh, ei leh ei a kidonga, gamdang mundanga ih mite kiang khawnga khutdawh ngena ih puah ding ahi hi. Tua bang hih liang kuul lo-in kumpi’n hong puah sawmin sum tampipi hong luut sakte uh thuneihna nei kuapeuh in a zat nading bang takin zangh le hangh mipi in ih phattuampih ding hi. Hih thute ngaihsun pha ni. Zogam zuun hun ta, puahphat hun ta hi. Zogam pan zo tate mun dang gam dangah a peem loh nadingun ih gam uh teenna taak, khawsakna taak hi sak ni. Singtaang dawna teengte’n zongh ih inn ih lo, ih gamte uh taaisan kei ni. Nuse kei ni. Ih pu ih pate bangin ih gam uh itin keem ni. Tu-a ih teenna uh leh ih gamte lo leitung mundangah Zomite’n gam kinei lo hi.

Khatvei, Zomi naupangno khat kiangah “Tu laitakin bang na ut a?” ka cih leh “Mi picing khat kihi henla, Zomite makaaipi hi le’ng uh ingh” hong ci hi. Tua ciangin hong dawnna lamdang sa ka hih manin, “Bang dinga Zomite makaaipi hih ut na hiam?” ka cih kik leh “Zomite’ makaaipi hi le’ng, mite’n hong zahtaak ding uha, ka cihcih hong nial lo ding uh hi. Tua ciangin, Zogam puah nading thu ka suah dinga, Zogam sunga naseem khempeuh, mimal na hi-in, pawl na hi-in, kumpi na hi ta leh, naseem khempeuh, a neu pen pan a lian pen dongin thumaan leh citak takin na ka seem sak ding hi. Geentehna-in, Zogam huam sunga kumpi sum zangh-a na kiseemte: lampi kibawlte, lei kidawhte, inn kilamte, a hoih thei penpen, a to thei penpen, zattaak thei penpenin ka bawl sak ding”. “Bangci’n na tuaci bawl sak thei dia?” ka cih leh “hih thei e bang hang hiam cih leh contractorte Zomi vive hi uha, gam leh nam it vive, a deih sak vive, min siat ding deih lo ngentang, ahih manun hong tuaci bawl un ci lee’ng hih pah ding uh hi” hong ci hi.

Tu ciangciang Zogama na kiseemte a to ding om nai pha lo hi. Cement tawh na kiseemte cement tawm lua, tui kham lo, limtaka kitok zaan dikdek lo, a sung kip lo-a, a pua lam bek maam pingpeng cihte hi mawk hi. Ih lampi bawlte uh kum khat beek daih lo cih khawng pen ei a gam neite kisum hi mai hi. Zogama na kisep nadinga sum kibikhiah pen mundangate saangin tawm zaw tuan lo ding ahih manin, mundangate’n hoih taka a bawl theih uh leh ei gamah zongh a gam nei a seem eimite mah in hoih takin ih seem thei ding hi cih mi khempeuh theih ahi hi. Ih gam ih lei ei anei mite’n ih deih sak kei leh hong deih sak ding koi pan hong pai ding hiam? God help those who help themselves cih khat za ngei ingh. Ei leh ei na thutakin na citak le hangh, Pasian in a thupha tam seem hong pe ding hi.

Gaalpi nihna lai-in Tonzaang leh Tedim khua kikaal, Meitei guun dung mun khat, motor lampi totna mun pen men cim dena, lampi kise pahpah hi. Motor pai thei lo pahpah hi. Tu dongin tua mun ah men cim lai hi. Lampi a tolhkhiat khaak ding, a cip khaak ding daalna-in mikaangte’n lampi khangah RETAINING WALL khat bawl uha, a nasep uh hoih lua ahih manin tuni dongin hoih lai-a, tua retaining wall hangin tuni dongin tua lampi a kitawn thei suak hi. Tu mahmah in tua retaining wall kaap siat hiam suk siat hiam hin om leh tua lampi kitawn thei nawn lo dinga, tua mun peelin lampi dang sial kuul hial ding hi. Mikaangte’ suulnung ih et ciangin cihtakna, thukhualna vivekimu-a, a khekhaap uh tot taak hi. Zomite’n mikaangte hong puak uh CHRISTIAN biakna pen ih puihpih uha, amau saang bangin ih ki-um sak zaw nuam phial uh hi. Ahih hangin amau nuntaakpih uh “CIHTAKNA” pen ih kitasam mahmah lai hi.

Mata Mualtam leh Geeltui kikaala lampi thak (tu laitaka kitawn pen) bawl ahih lai-in Zomi contractorte’n zongh na ih seem uh hi. Phuung cim ding daalna-in (RETAINING WALL) mun tampi takah kibawl hi. A dahhuai mahmah Zomite’ suulnung muh theih in a om pen, a phuungte cim lo-in a retaining wall te a cipna mun tampi om hi. Tua retaining wall te’n a sep ding bang uh seem lo hi. Kimanna nei lo uh hi. Tua retaining wall kibawlna sak deuha phuungte cim bang hi ta leh retaining wall te’n daal zo lo ding cihna hi. Ngiimna pen phuungcim ding daal nadinga kibawl ahi hi. Sum muh, sum ngah theih nading beka seem ih hi uh hiam? Ih sepna mun, ih sepna gam uh Zogam sung, Zomite’ teenna gam hi lo hiam? Ih septe uh a phattuampih ding Zomite hi lo hiam? Alkatara zangh-a ih lampi bawlna munte uh Zogam mah hi lo hiam? Tuni-a bawl, nipi kaal khat khit cianga lopa in po nelh ziau cihte Zogam puahna, Zogam zuunna ih ci thei diam? Namdang contractorte’n hong tuaci bawl hi le uh ih om khong maimai diam? Ih thuak zo ding uh hiam? Ih lung uh a kim diam? Naseem mi khat in a sep man a ngah ding mah ahi hi. Tu-a saanga hoih zaw-in seem hi lee’ng ih sep man, ei nitha ding om mahmah lo ding hiam?

Mite’n amau gam ciat uah contractor seemin a nasepte uh ei nasepte tawh tehin a zah tampi in hoih a, amau zongh a neek ding, a ngah ding mah na om saam hi lo hiam? Assam ah Assam mite’n, Mizoram ah Mizote’n, Meghalaya ah Khasi, jaintia leh Garote’n, Bengal ah Bengalite’n, Gurarat and Gujaratite’n, Andhra Pradesh and Andhra Pradesh mite’n seeum uha, hoih tak, kip takin kum sawtpipi man dingin seem uh hi. Zomite’n Zogamah ih sep ding mah ahi hi. Gam ngaihna, gam itna leh khualna tawh zongh seem lee’ng ih kivaak na’nga seem ih hih banah ih gam puahpuah, a zuunzuun hi ding hi hangh. Zogam puah dingin namdangte kuamah hong kalsuan lo ding hi. Tua ahih manin, a beisate a beisa ci ni. Tuni a kipanin Zogam sunga naseem Zomite’n gam itna, gam ngaihna leh khualna tawh seem ciat ni. Engineerte leh suaikaai theite’n zongh na kiseemte a to takpi mah ding hiam, a kisep daan a dik mah hiam cihte veelin en cianin, seem ni. Diktatna tawh seem ni.

USA khawpite-a lampi kipaipelh ziazuate, lampi khat tunga a dang khat, tua tunga a dang khat, thaat (sawng) 10 ciang kithuapte Zomite sep leh bawl hi ta zenzen leh bangtanvei a kho tam? Bang tanvei a kizangh thei tam? A sawng tung lamte zo nai lo-in a nuai lamate a cim diam? Ute naute aw, leitungah minam khat a ih khawsuah nadingin mi khempeuh in ih bawl thei ciat ding uh ahi “Cihtakna” (Honesty) mahmah thupi bawl ni. Ih hih theih zah in thumaanin citak ni.

Mi pawl khatte in “Mikaangte kheem nop uh” ci thei uh hi. Bang hanga kheem nop? Amau zuauphuak lo, zuau thu geen lo, ahi bangbanga geen uh ahih man hi. Tua ahih manin, questionaire khawng a kibawl uh the zuau thu geen lo ahih manun, thudik kimu khia hi. Ei kiangah bel, tua bang questionaire te dawng ding hi ta leng, a dik in kigeen nuam lo hi. Kua hiam khat in hong thei khe kha zenzen leh ci-in a dik lopi in kidawng hi. Mikaangte kiangah bang hiam khat va geen lee’ng hong um pah uh hi. Ih geen peuhpeuh a dik dingin tuat pah uh hi. Tua ahih manin, kheem sawm ni ci lee’ng mikaangte a kheem nop mah ding ahi hi. Ei banga zuauphuak siamte bel va kheem sawm lee’ng, kikheem zo khol lo ding hi. Eite bel na khat peuh ih kidot ciangin, “Na deih hia?” bang va ci lee’ng a deih pipi, deih ke’ng ci ding uh hi. Mikaangte’n bel a deih uh leh deih ci pah uha, a deih kei uh leh deih lo ci pah lel uh hi. Thumaanin a cihtak manun khangto uh hi. Na a sep uh ciangin kum za tampi kimang dingin seem uha, a pu a pate uh sepsate hamphatpih lailai uh hi. Eite’ nasepte bel ei a seemte khang sung nangawn hong daih zo lo hi. Thu a up uh ciangin a hong tung pah ding bangin um uh hi. Biakna lamah zongh kipe zo mahmah uh hi.

1985 kumin Exeter, England ka va zin lai-in mikaangte bi innte ka va mu hi. Ih pu ih pate’n bi inn a lam uh ciangin kum 4 kum 5 sunga kheek loh phamawh dingin bawl uh hi. Na citak zo taktak lo uh hi. Mikaangte bi inn pen feet khat bangin sah a, kum 30-40 bang mang uh hi. Tua pen khang khat sung cihna hi. Inn lam pahpah lo uh hi. Inn lam nading taangin na dang seem uha, khangto uh hi. Eite’n bel kum sim phialin inn lam, inn bawl ih hih manin kikhangto thei lo hi. Manipur gam sunga na kiseem peuhpeuh kip tuak nah ee, muanhuai tuak nah ee, kum za tampi kimang in teh maw cih ding vaang mahmah hi. Imphal leh Lamka kikaal bekbek lampi bangzah vei kibawl ta ahia? Livei, ngavei kibawl ngei ta hi. Ahih hangin hoih lua cih ding om nai lo hi. Kum tawntung lampi bawl hi den, a hoih hun om ngei meel lo, kibawl loh hun om lo phial. USA ah kilometre 1000 vaal ding bus tawh ka zin ngei a, tua km 1000 sungah lampi kibawlna khat beek ka mu kha kei hi. Lampi kuak gawp, tuanna bus kitat gawp cih ding zongh khatvei beek ka thei kha kei hi. Amau na a sep uh leh kum tampi man dingin seem uha, nasep zo khin a cih uh leh kum tampi kimang pah hi. Ei kiangah bel man khin (zo ta) ih cih leh a kise nuam hi pian pah mawk hi. Ih District hospital bang en le’ng tuma kum 30 khawnga kilam hi leh kilawm takin a ceilinga plaster teng ke vek ta, a kisiatnateng geen seeng ding hi kei. Ci dihdih lee’ng, ei gama lampi kibawlteng lakah a to pen leh a sawt hoih pen Torbung leh Khawmawi kikaal hi. Hih kikaal pen lampi a hoih zawh kum 7 bang pha ta a, tuni dongin hoih lai hi. Tua a bawl contractor pa kuami kuami hita leh Philantrophic Organisationte khawng in Certificate piakhuai hi. Pahtaakhuai hi. Tua pa in thupha ngah ta hen ih ci nuam hi. Tua ih geen lampi a kibawl zawh nung kum 5 khit cianga kibawl thakte tu-in a sia hi ta hi. Kwakta leh Tronglaobi kikaal bang hoih cih om ngei meel lo hi. Tua ciangin Keinou leh Oinam kikaal zongh se mun pha mahmah a, tu laitaka a siatna pen mun hi pah hi. Kumpite’n naseem hoihte nasep piapia uh henla, a seem gina lote pe nawn dah mai le uh hoih lo ding hia?

Lamka khawpi sunga lam lianpi a mun kuakteng hong geen in ci le uh cin geen thei ning. Lampi pawl khat bel a hoih ngei lo hi mai. Tuate zongh geen thei ni.

Democracy gama teeng mah in ki-om in a utte’n lampi bawl khit lianin lampi totan uh a, vuk kik cih om lo, mi khempeuh in nuamsa lo sasa-in tua a kitawhtanna mah kitawn veve. Police station kong khang deuh a bang kuamah’n lah bawl nuam lo, motorte puuk dek liangin kisawi gawp hi. New Lamka huam sunga culvert kibawlte zongh tui buah loh vive in kinusia-a, a sawt daih om mahmah lo hi. A kibawl zawh kum khat sung khawngin kise pahpah hi. Ei inn dingte ih bawl ciangin tui kham ding deih lua in, zing leh nitaakin tui pipe tawh kaap ziahziah hangh a, mipi adingte bel, nisa nuai ah ni khat a khatvei beek kikaap lo, tui kitheh beek lo, zun beek kithak khum zihzeh leh phatuam mah ding hive’n. Mipi zat dinga kibawlte eima mimal zat dinga kibawl banga ih ngaihsut theih hun ciangin mipi zat dinga kibawlte hong to ta ding hi. Tua hun ding lungduai takin na ngaak tentan ni.

Pilna maw hauhna, koi kisam masa zaw hiam?
Nitumna lam gamte hau uh ih cih pen a mawk hauh uh ahi kei hi. A pil man ua hau ahi uh hi. Japante, Korea a hauhna uh a pil man uh ahi hi. A pil manun a gam ua piangte mite’ deih theih ding kizatna tam nei dingin hong bawl uha, tuate leitung bup in ih lei ciangun amau hau seemseem uh hi. Ei gamah zongh gamlaka na omte ih theih nai loh man hi kei leh ih gam hauh sak nading hong pe thei om mahmah ding hi. Kawlgam bang a gam sungah na hoih nono tampi piang hi. Singkung hoih tampi piang hi. Geentehna in: Dol kung khat $100 banga a zuak khiat pen uh a zuakna gamte’n van zat tuamtuam adingin hong bawl uh ciangin $ 1000 man suahthei uha, tuate pen mah Kawlgam mite’n lei kik thei hi. Pilna in pung sak hi. Pilna in hau sak uh hi. Tu lai-a kibawl leitung bup in a naak zat mahmah mobile handset khawng bawl nadingin raw material tampi kisam lo dinga, a bawl siamte’n sum tawmno khat tawh tampi ngah ding uh cihna hi. South Korea bang a neu mahmah hangin hih lamsang ah thupi mahmah ua, leitung bupa 17% khawng amau bawl bang ih cih ciangin a sum ngah ding daan uh tuat zawh hi lo hi. S. Korea te van bawl tampi mahmah USA gamah zongh kizangh zihziah ahih manin, amau zongh ki-aangtang sak uha, kiphat sakpih uh hi. USA bang tawh kilevel pian uh ahih manin, USA tung masasa teen sawm tuan lo ahih manun, visa khawng haksa lo takin ngah ziauziau uh hi. Kawlgam khawng, India khawng, Bangladesh, Pakisatna, Srilanka pana paite bel a tung masasa teen sawm pian pahpah ih hih manin, visa ngah nading haksa mahmah hi. En le hangh, mipil tamna gamte gam hau hi mai uh hi. Amau kiangah a piang diak hi lo-a, a piang bangbang, a piang sunsun na tuamtuama a bawl theih manuh ahi hi. Africa khawmualpi bup ah bangmah piang lo ahi tuan diam? Piang hi. Ahih hangin a gam neitute a pil loh manun a piang lo bang hi. Ei gamah zongh a piang lo hi lo ding hi. Ih theih nai loh man hi kha ding hi. Ei gam pen lo khawh nading mun bang hi leh a kivaat nai lo hi-a, a lei hoih mahmahna mun hi kha ding hi. Bangzah hong piang ding hiam cih a kisuut zo nai lo hi. Ih mabaan limci kha ding hi.

Mikaangte’n bang dinga leitung bup phial na uk uh hiam? A tam man hi lo hi. A pil man, a khantoh masak man uh ahi hi. Namdangte’n teipi tawh thaltang tawh gaal a do lai un amau thau hoih nono tawh gaal na do ta uh ahih manin, Asia gam bup phial a khut nuai uah hong koih uh hi. India gam khawng hong uk lai un, mikaangte khat in India mi a tul vaal banga hong uk hi uha, kinaak kihtaak mahmah hi. Ei zongh amau pil bangin na pilin amau bawl theih bang na bawl thei kha lee’ng ih ki-uk sak zenzen diam? Mikaangte’n hong uk lai-un ih gam pana na hoih teng amau gamuah pua uha, ei hauh saknateng amau hauh sakna suak hi. Pilna a neite mi hausa, mi nuamsa hi mai hi. Tu mahmah nangawn in zongh pilna nei-a IAS, IPS leh dinmun saangpipi neite’n kumpi’ hausakna pen tui zatin zangh ziahziah uh hi. A vaak suk a vaak tohna a khualzinna khempeuh uah kumpi neihsa zangh uh hi. Ei dinmun saang nei lote, pilna saang nei lote’n kumpi neihsa ih zatpih thei kei ua, ih zinsuk ih zintoh na khempeuh ei sum tawh kipai ahih manin, haksapi takin ki-oma, hotel hoih khawng, an lim khawng, tuannna nuam deuh khawng ki zangh kha lo hi. Pilna in hauhna leh thu neihna hi. Pilna zong masa phot ni.

Hauhna pen a omsa hi-a, pilna pen zonna tawh kingah ahi hi. A pilsa kuamah om lo hi. Mipilte’n a kiim a paam ua nate pholhkhia in a etlawm leh kimanna nei-in hong bawl uha, mihau hong hi mai uh hi. Pasian in leitung a bawl lai-in, mun citeng ah leisung sumpiangte leh van thupi tuamtuamte tawh a bawl hi-a, ei gam khawngah zongh hauh sak theih nading na tampi om mai thei hi. Pilna nei phot peuhmah lee’ng, gilkial dangtaakin kipuuksi lo ding hi. Ih gam ua singkungte bang hiam bawl nadinga zat theih ding tampi om ding hi. Lopa ci tuamtuamte zongh kimanna nei om ding hi. Geentehna-in, nahtang kung panin bawngnawi bang daan kingah thei a, a gahte a minsa-a kikeu sak, a min nai lo-a kikang keu, cihte oma, a kung pen puanin kigaan thei hi. Ih gama om singgah tampite pickle khawnga bawl theih ding om ding hi.

Bang hanga USA gam hi zahtaka hau a hi daim? USA te thusim khat in gamdang mi ahih hangin pilna leh siamna nei khat ahih naaak leh vias pia-in USA ah na seem sak, teeng sak uha, tua mipilte hangin USA khangto to hi. Hau seemseem uh hi. Leitunga mipilteng kituah khopna gam hi-a, tua teng in ahih theih zah ciatun na a sep uh ciangin gam hau mahmah khat hong suak hi. Tu laitakin ei gam ah zongh mipil, mi siam, tu-a zah tampi pha le hangh tuate’n lampi tuamtuam panin hauh sak nading hong mukhe ding uha, mi hau hi lel ding hi hangh.

Kimbawi’ Pa’n, ih Zogam a khua neute heu seemseem hi a cih pen maan ka sa hi. Manipur a singtaang mite a heu phial leh zongh Lamka zaanga hong lal suk, hong peem suk hi uha, Lamka zaangah Zomi kibehlap suakin Zogam bup etin kiamna om lo, punna om lo suak hi. Ahih hangin, a dhhuai mahmah khat in Kawlgama ih Zogam ah mi heu a cih in heu a, gamdanga peem khia vive ahih manun, mi kitawm hi. Tu-a bang ngen-a ih om uh leh Zogam ah mi om loh hun hong tun khaak ding lauhuai hi. Tawm khat teitang a kisateng, mi laka om thei ning a kiciteng, khangno thahaat dingteng, sum thalawh dingin gamdang pai ding bekbek kingaihsun mawk hi.

Tu lai-in pilna saangin hauhna bek bek thupi she lua ih hih manun ih gamun khantoh lam manawh lo hi. Mite a khantoh lai-un eite kikiam seemseem ding bang hi. USA, Canada, Germany, Australia, New Zealand cihte ih tun theih na’ng ahih khaak leh ci-in nungaak tangvaal, a khangno a khanghaam dongin Kawlgam nusia-in mi gamah sila, mi naseem, misimmawh khawngin va ki-om hi. A neu a lian, pilna nei lo, saang kah ngei lote nangawn Malaysai gam kipai hi. Tu-in Malaysia ah Zomi a kicite guak 50,000 vaal bang om ding hi kici hi. Hih mite mi vaakvaai a suah khaak ding uh lauhuai hi. Gamdang tun nop man bekbeka, Refugee dinmuna Delhi-a om mi bangzah pha hiam? Kumpite mawk vaak ngaakin inn neuno khat sungah kum 3 kum 4 om uha, a hun hoihteng uh a bei mang sak suak uh hi. Ih gam uah zongh kivaak nading om lo hi lopi. Mihing pen social being hi hangh-a, mi tampi ih teen khop ciangin ei a teeng khawmteng hang mahin kivaak nading lampi tuamtuam hong om mai hi.

Laphuah siam leh a sak siam sanggampa Thawn Kham in “Zogam aw ke’n hong ngilh ngei kei ning. Zogam aw ke’n hong taaisan kei ning” a cih a khiatna ngaihsun lopi-in tua la sa kawmkawmin Zogam kinusia hi. Zogam kitaaisan ta hi. Tu laitakin Zogam khuate ah Zomi kici ngei loding galvan tawi pawl khat om uha, ei a tualsung mite saangin thu nei zaw uh hi. Ih Zogam uh ih khahsuah khaak ding lauhuai mahmah ka sa hi. Zogama piang saangin Zogam nusia a peem khia, zin khia kitam zaw hi. Dahhuai mahmah hi. Hihte a khohdaih theihna lampi a thei diam? Thuneite’n hong ngaihsun uh hen.

Ih Zogam a nuam theithei dinga puah ding, zuun ding ci lo-a, a nuamsa, a kizuunsa migama va teen sawmna pen KHELPILNA khat ahi hi. Ih minam adingin manthanna khat hi. Cimang dinga kisa hi le’ng kilawm ka sa hi. Gamdangah ih pai zuahzuah uh pen nuamhuai het lo thu hi. Ih Zogam uh nusia-a piakhia mi a tamzawte Zogamah hong ciah nawn lo ding uh ahih manin dahhuai ka sa mahmah hi. Taanglai Israelte zongh gamtengah kikhen thaang uha, kuama theih tham cing lo-in a bei mang uh hi. Zomite zongh gam tuamtuam ah kikhen thaang mang gawp ta hi. Kua’n hong gawm kik ding hiam? Kua’n hong kaaikhawm kik ding hiam? A zuatna gamte ah zung kha-in inn kip lo kip nei ta ahih manun, tua mite’n ciahkik ding lung ngai zo nawn lo ding uh hi. Zomite adingin supna lianpi khat suak hi.

Zomite pen koikoi ah ta lua, nuamsa lua ih hih manun ih tunnana ah khaw sak sawm pah hi hangh. Tuma kum 20 lai pawlin ei mite USA a va tun uh ciangin na seemin, sum kholin inn lamah sum khaak uha, khawpite ah inn nei kawikawi uh hi. Tu hun ciangin gamdang tung masasa a tunna gamgam uah kikhual uha, inn leh lo nei-in, zi leh ta tawh om ahih manun, a khua lui, a nu leh a pate, a sanggamte a khual zo kuamah om nawn meel lo uh hi. A milipin gamdang tung tampi a ki-om khit hangin ZOMI adingin a phattuam luatna kimu nai lo hi. Tedim, Tonzaang, Cikha, Haaiciin, Kaapteel, Laitui, Tuithang, Anlangh, Thuklai, Kawlpi, leh mun tuamtuamte panin gamdanga om mi tam peetmahin kitam ta napi, hih munte ah inn thak, building hoihpipi cihte kimu tuan lo hi. Gamdang a tung zo mi ih tam bangin ih khua ih tuite uh puah hi henla, mit a muhin khangto hulhul henla, paak singseng leh mite’n hong ngaisaang pan ding hi. Gamdang tung masasa a mangthang, sumkuang tuili khiat bang kihi ahih manin Zogam adingin supna leh manna lianpi khat a suak hi. Punjab gama Ludhiana khawpi ah inn simah gamdanga om mi khat leh nihta om hi ci uha, tua mah bangin Ludhiana khua pen a dangte saangin khangto zaw hi. Mite’n nuamsa uh hi. Mita muh theihin khangto uh hi. Mite 3 leh 4 kipawlin company phuan uha, tua company pen a mipihte’n hamphatpih uh hi.

Ei Zomite bel, ngal khaat, banga ei guaka pum hauhsak nuamte ih hi uh hi. Mi 4 leh 5 kipawla company khat bawlkhiat ding cihte kingaihsun ngei vet lo hi. Ih hauh sakna, ih pilna, ih siamnate ih mipihte’n hong neekpih, hong phattuampih uh hen la ih zar hong zo uh hen a cite ih hi kei mawk uh hi.

Sanggam Mizote tung pana sin ding thupi khat in gam itna leh gam ngaihna a neih pen uh ahi hi. Tuma kum 60 lai-in Tedim leh Aizawl pen tehkaak theih hi-a, Tedim pen thupi dek zaw phial hi ci uh hi. Ahih hangin tu-in Tedim pen Aizawl ii siakmit ciang kihi lo hi. Dahhuai hi. Khatna ah kumpi kibat loh man hi. Nihna ah gam leh nam itna kibat loh man zongh ahi hi. Mizote’n a gam uh keen bulomtang hi ta se leh ngaina uha, Kan Zoram nuam ci ci mai uh hi. A dangte’n bel ih gam nuam kei lua ci ci hi hangh. Mizorama om mite in ni khat in mi khat in Aizawl cih kammal zangh lo-in kam pau ngei lo kha ding hi. Aizawl pen suang mahmah uh hi. A lungsimteng uh Aizawl ah om hi. A neih a lam a gote uh a tamzaw Aizawl ah om hi. Mihing mahmah a lang saanga tamzaw Aizawl ah om hi. Aizawl ah inn neih sawm uha, a mun lemin lem ta kei leh inn lam uh hi. A neih a lamhteng uh tawh state budget teng tawh mimal inn hi-in, kumpi inn hi ta leh lam zihziah ahih manun, leitungah minam mangthang nawn lo dingte hi ta uh hi. Aizawl khawpi sungah inn crore nga crore guk ciang man ding tam mahmah hi. Lakh 30 pan 50, 60 ciang man pen sim zawh loh phial ding hi ta a, khawpi khat nuntaaknateng in nungta ta uh hi. Sumbuukte amau aa, a zuakte zongh amau mah, ameetteng zongh amau ading mah, khantoh loh nading om lo hi. Ei kiangah bel sumbuuk a meetteng vaaigam tung khin pahpah. Ei kiangah kizeek kha lo. Bang hangin Mizote hih zahtakin khangto uh hiam? Minam itna, gam itna a neih man uh ahi hi. A gam uah a teen man uh ahi hi. Zomite’n ih gam ih lei uh it taktak zo lo hi hangh. Ei innkuan in nuamsa peuh lee’ng cih tawh ki-omin mi laka om ding zongh phamawh kisa lo hi. Hih lungsim ih paihkhiat uh kisam ta hi.

Bangalore khawng, Mumbai khawng, Pune khawng leh Hyderabad khawngah Colony bawl kuul lo hi. Ih gamah inn lam nading mun tam lua lai hi. Ih gamah kita lua lai hi. Inn thaat 5 ciang a lam zo dingte’n hong lam un. Ih zogam khuapite puah ni. Inn leh lo nei zihziah ni. Lo lam bawl theite’n zongh a hing dikdek dingin, tuuk leh khaal a anteh lohing kingah thei dingin hong bawl un. A lei ding bekbekin kithawi kei ni. A ciing, a piang sak dingin zongh kithawi ni, kisa ni. Ih khuapite uh kisakpih theih tham cing sak ni. Ih Zogam nuam lua ei, mundang ngai tuan khang ih cih ciat theih nadingin ih sum ih paaite uh mi gamah zangh kei ni.

Kawlgam context ah, Yangon leh Mandalay khawnga Zomite inn neihteng a man zah tawh Zogam ah inn kilam hi leh ih gaal et ciangin paak phinghphengh dinga, a lakah ih vaak ciangin, Topa hoih hi, Topa lian hi kici nuam ding hi. Manipur context ah, mun dangdanga Zomite’ inn leh lote ih Zogama kilam, kinei hi ta leh tu-a saangin a zah tampi-in hong etlawm dinga, mi zahtaakna ih ngah ding hi. Manipur gam sung mahmah ah zongh mun dang ci lo-in, ih teenna munmun, Zomite omnana-ah a thupi thei penin lam ni. Ih gam puah ni. Ih gam uah teeng ni. Africante Africa ah teeng uh hen. Kashmirte Kashmir ah teeng uh hen. Malayalamte Kerala ah, Vietnamte Vietnam ah. Tua mah bangin Zomite Zogam ah ih teen ding uh ahi hi.

Pilna masak lo-a, sum bekbek ih masak, ih masuan uh leh khantohna hong tun lo ding hi. Gamdang pai nopna natna pen uang mahmah-a, ih gamah na seem nuam lo, sep sawm lo-in, mi gamah sila banga om phamawh ih sak loh pen hoih lo hi. Pilna zon sawm lo-a, Malaysia pai ding bek bek ih geen pen dahhuai hi. Ka saang naupangte khat, tu kum 2009 in Class VIII ah hong kah Peter Lianpi a kici khat in “Laisim nuam ke’ng, Malaysia pai nuam ingh,” ci mawka, pilna a thupizia leh pilna a ngah khit cianga a ut leh Malaysia a pai theihdaan ka geenpih hi. Blue Star Academy pana pawl 10 zo khat, Pune-a Symbiosis ah B.Com kahin a zawh nading kum khat in a sapin Malaysia ah va pai mawk hi. Symbiosis pan zo hi leh nasep ngah pah dinga, Malaysia-a saangin tamzaw kha lai ding hi. Mi dang khat B.Com zo ta, M.Com kah lo-in Malaysia pai-a, tu dong tua ci om lai hi. Nung kha deuh in numei khat Blue Star pana pawl 10 zo, Pune-a 11 simlai sum Rs. 60,000 khawng a bei khit nungin Malaysia pai ding ci-in hong ciah-a, tu’n a tung nai diam thei ke’ng. Malaysia natna, Zomite’ supna, Zomite’ man thanna hi. Kei theihpih loh mi bang zahin a laisim lai nusia-in Malaysia pai ding uh hiam?

Khawdo Pawi khawng, Zomi Namni khawng ih bawl ciangin USA, Singapore, Canada, New Zealand, Australia, Germanyte ah kibawl ci-in kisialhpih nawn dah ni. Lungdampih dah ni. Zomite gam danga mi sila, mi naseem dinga a pai khiat nawn loh nading, Visa hong kipiak nawn loh nading, gam nusiat nopna lungsim neih loh nadingin, thungetna tawh phawk ni. Mi a tul a tul-a ih paikhiat hangin ih gam adingin phattuamna om kei. Zomi Zotate kitawm tuama supna lianpi piang hi.

Ih kidop kei uh leh ni khat ni ciangin a mangthang minamte ih hih khaak ding dahhuai hi. Lai Siangtho Lui hun lai-a minam thupi mahmahte, empire na ngawn a nei zote, tu-in a tunna a beina uh kithei lo hi. A suan a khaak dingte uh kithei lo hi. Leitung hun sawtpi om lai ding hi leh ei zongh kituaci thei veve ding hi. Geen nop tam lua mahmah lai nave’n tu a zah tawh khawl bawl phot ni.

(Hih article pen Manipur Express Dec 3-5, 2009 issue ah leng kisuah hi.)

2 Comments to “Koi lai munteng Zogam hiam?”

  1. Mr Tucker hel's says:

    Pu Dr Dallien(Dallian) lehkha jik ho hih asim anop thei chuh uo, tu ma a i news paper uh Manipur Express a foreign azin na azik ho khah ei gell dok sak hi. Headmaster strict mai hilou in leh kha jik thiem le ahi. Pahchakk um……

  2. syl says:

    sau na e… a thu hoih ten hinna…

Comment

You must be logged in to post a comment.