GANGGAM TODAY

T3
Tuma, Tuni, Tunung

By- Thangzasiek

Vak en tie Ganggam:- Aw Ganggam, aw kangaih Ganggam … peh bang kimna Anpak lamphei kha, adai zotai, lobang achultai …mahleh chulbuk Zojam pak bang in hunglun kit-in, zo dawn sangthing saheipak hoih! tin Pu Paulal Thangjom in Ganggam chuh thasie takleh ngaina tak in zaila’n ana awi hi. Chun Pu NG. Saknoong in Ganggam chu, gammang a sharon pak hoih guol khawp a hoih leh deihum ahih dan ana gen ban ah hiti hinle ana chawimawi hi – Napak hoih leh gimlim in kawlkim vel cheng azel suok, Chunglengva leh gamsate’n na tha-kiek a en ngam puou, tun lobang chul tamah leh chin, khan no guol zatam sing ah lawi bang na thang in, ni bang navak zing hi ana ti.

La phuok thiemten zie tienga ana gen minthang uh Ganggam chuh mawltak a ka ngaih dan in (Khul or Shinlung or Cave) apat I pawt dawk ua I chen na gam uh; Lekchawng, Thangdeng, Zangpi, Zangcham …… Laitui, Khakzang, Anpak Village vel leh … tu a I um nau Mizoram, Manipur, Nagaland leh Assam vel haw hi Ganggam kiti chuh hidi’n kagingchai. (*Gangte vawkpi dawila leh Gangte khawchuk haw apat).

Abang hileh Ganggam hi khenkhat in pakcha hoih mahmah Sharon pak ahim, Sahei pak ahim, Zojam pak ahim tawbang hiel a hoih in ana gen ui, Khenkhat chun a thienlimna leh a gimlimna lampang agen ui. Ganggam chu hoihna leh, gimlimna leh mawina mai nei hilo in melchiktak chanchin (History) tampi tuchan hin ana nei hi. Chun tunung leh bang ahung um die? tih vak gel khawm hi tiu.

I. Ganggam Tuma (Yesterday):- Gangte te hih sakhuo ngaihsak leh pathien sulungkim mahmah nam lientak ana hiu, tih ahet theih na chuh “ meltheihlohte’n zaila pha a nei chawih uleh, khanno guol haw nadam kum khuo’u sawt hen” tin a pathien ngei un ana vangsak hi.-(*Tuol hung suok uo nuoi zinmang – Gul lam la)

Vangsak ahung hih phet un ahung tam un, ahat un, aching un, amel u le ahoih mahmah hi, amelhoih ziekun thitha nungak te hawnle ana deihcha hiel ui.- (*Gangte pasalpha bu – By Pu ST Khaizalam OK pa )(*Amel hoih ziek un thitha nungak ten “niksan thuohthum cheng heng la tuoi aw Gangte pau lieu lieu thawh thei leng ka nuom hi” ana tiu). Zie hun lai hin Ganggam chuh duhthusam ting gamnuom leh hoih, minthang, kitaihsiek na chi chuom chuom, Buh thoh (Rice) Gal-lu-lak, Vompi Ngalchang, Sai leh sa chi chuom chuom thah haw ale kuomah awtcha lo gam ana hi ding ahiu. (*Sailien e, Phungtier buhen akip ten e -Pu Ngullien hanla)

Ahin vangsakna achan uchuh chapo pihin vangsak na pietu a pathien uh (Gulpi or Uphawk) chule ahun he ngilh tau, ziephet chun a pathien un a lungthim uh ahun chawk buoi a; Meizap bang, Chakpido bang leh Heicha tawh mawl guot haw, khawk saklohna hun nei in, mi tampi’n athih loh ui. (*Mi bawl khak loh bawl- by Pu Vanlalpak K Gangte).

Zie apat chun mitam te chu mitawmcha ahung hitau hi, ahin gawtna huoisie taktak tuok mahleu mihangsan leh mitakkhan nam ahih nau abei diek puoi. Zieziek chun Pu JK Gangte chun, a hansan nau chuh Himalaya tang kalte leh hinna chaan’a (lost) dogal lien tawngten le agal muh pha puou Gangte’pa han dan ana ti (* Namtin lel din tui bang ting…. Zeh bang kazum puoi Gangte kahih by – Pu JK Gangte). Pu Lamsawng Gangte chun, Gangte te meizap hih hiti hin agen hi – Khawvel a thil mak nih ana um chuh Israel chate tuipisan kan leh Gangte te Meizap hih ahi anati.

Ganggam a thilmak mah mah anatung chuh Thimpi zing leh Aksi nel kiek hile ahi.

Tichun Gangte te chuh haksatna chi chuom chuom haw ziek leh Pawi Gal leh Sailo lal Gal haw ziekin chun, Laitui, Anpak leh Mizoram haw ah ahung kitheh thang ui. (* Khiangte, Chhaksuak, Rangte, Chhum-leuh, Tochawng etc tehaw hih Gangte kithehzak te ahiu).

1912 vel apat Ganggam mun khenkhat achun setan dona nasatak ahung kipan a, Pathien sepaih hangsan tawmcha te chun setan ahun sawisa pan ui. Pu Kawpsawng chun, *Chung leng zuomang min ka siel leh setan nuoi zinmang pa’n tawngka nau bang asang ana ti. Pu Zawmpau in hiti hin ana ho hi – Zuo’u thei pathien, hinna neilo, kanei tin mi apui mang zo sek, aneih sun chu Gehen (Lake of Fire) ahi ana ti. Khuti tieng hin setan nasepna ana nang ui.

II. Ganggam Today:- Gangmite chuh haksatna leh gawtna huoisie taktak athuok nung un, Pathien diktak hun mun, Pathien hingnei nam ahung hi tau .(* Khawvel pathien tam mah lele i Pau khatmai van ah aum, pientung neilo bul leh tawp chuh ahi– by Pu Zawmpau). Pathien hing ahun ho phet un, lobang chulsa Ganggam chuh Pathien in malsawm na chi chuomchuom in aphungvuk kit hi, tichun Gangmite chuh Pathien in mun pawimawh taktak bangle aluoh saksek hi. Tuma aki-el na’u hawkha hilo lehkha simlam, sumkawlvei nalam vaihawmthiem nalam leh politics haw hin kitaihsiekna aum zaw tai.

Zie kitaihsiekna haw achun Pathien in achang leh Gangte te chuh mun pawimawh taktak bangle aluoh saksek hi, neucha vak en leng:-
1. Dr.Tawngngul -Manipur thingtang mite lak a Matric pass Masapen in ana pang hi.
2. Mahajon Hemkhai -thingtang mi mahajon min puo masapen, ana hi.
3. Dr. Kampu Manipur Goverment Advisor masapen in ana pang hi.
4. Pu Lampum Gangte -Manipur a thingtang mite lak ah Social Worker masapen ana hi.
5. Pu Thangzam Gangte-thingtangmi lak a Cinema Hall nei masapen ana hi.
6. Pi Lhingzanieng Gangte -thingtangmi Padmashree Award mu masapen ana hi.
7. Dr. TS Gangte -Manipur Hill Area dinga Higher Education phut masa pen ahi.
8. Mahajon Kampu Gangte,Thingtangmi lak a Bulldozer nei masapen ahi.
9. Dr. T.S Gangte hih World Peace Committee at Greece (Athens) ah, 2000 kum in India delegate in ana pang hi
10. Pu L.Gangte, IAS – MPSC a topper masapen ahi.
11. Pu LL Muona -thingtanmi lasa laka khawvel hetphak maspen ahi.
12. Pi Kim Gangte -Manipur thingtang numei laka Member of Parliament (MP) masapen ahi.
13. Pu Loon Gangte, Regional Coordinator South East Asian Collaborative Fund, chun UNO Secretary General Pu Kofi Annan in 2005 a, Delhi ahung phak lai in kimai tuoha holim na ana nei ui.
14. Pu Loon Gangte chuh UN High Level Meeting on AIDS New York ah Jun 2008 in speech ana piei.
15. Dr.Gin Gangte -Manipur village level a India President sam dawk masapen ahi. (16.10.2006)

Literature lam:- Gangte Literature tawh kisai lehkhabu 12 vel chauh um pan. Gangte Culture tawh kisai bu 13 um. Novel leh (tawt)Jokes bu 14 vel chauh hi. Sakhuo lam tawh kisai bu 32 vel um. Gangte pau a translate kibawl lehkhabu 6 vel chauh hinalai. Gangte pau a newspaper ana um kha himhim – 11 ahi. (* Gangte Literature by – Pu S Benjamin . ) Lehkhabu inei nai puou tih theih ahi. Chun Pastor Vangzadal, Upa Thuohpau lawi hahpan nazal in Pathien hona Labu, la 302 umna chuh kum 1942 in siemdawk ahi. Chuleh Bible New Testament hih 1941 vel apat in Pu Thawngzakam in ana leh hi. ( *Eben-Ezer 1954-1978.- Published in 1978 by ECC)

Sakhuo lam:- Pastor hi – 47 chauh inei pan ui. Chun, Sakhuo lam a B.Th leh achung lam ana zo hi mi 51 vel I um pan ui. Sakhuo hi zie sang hin kingaihsak zaw thei le maw.

Lehkha lam :- Medical Doctor- 18, Post Graduate- 87, Management – 8, Engineer-18, BA apat anuoi lam hi chuh um dieldiel tan a.

Sepna lam:- UPSC nuoi a mu -19. MPSC nuoi a mu -12, Army officer-8, Police leh Para Military Officer- 10, Bank officer- 15, Department chuom chuom a officer um – 60 leh Air hostess ahin – 10 I um ui. Officer a phuon hilo post chuomchuom a sem vang I um tho tau hi.

Politics lam:- Democracy khawvel ahin, election politics zieng hi chu mi tawmte dingin ahaksat na aum sek hi, mahleh thuoknei taktak, ichi-inam leh igam haksatna haw laka eina humbit thei ding puihuoitu muonum Pathien in lawi-upa deihum taktak 13 vel eina pie tai.

Business:- Sumkawl veina lampang a I gam min sulangzo hiel a chal-lang Mahajon minvawh chang, mi gun taktak 13 vel i um tau. (* Gangte who’s who- Ganggam.com)

La leh Music:- Pathien la, Gamngaih la, La lenglong, Zawl la leh adangdang ei phuoksak leh ei saksak thei talented taktak I tam ui. Khenkhat vang in ei umpih ta puou – Pu Zawmpau, Pu Kawpsawng, Pu Mangdal, Pu Sawngkhawkhai, Rev. K.Thuomngell, Pu Nungkholal, Pu Ginzalal, Pu Lalneu, Pu Zamgen, Khaikhawmang ……..

Jokes:- Ganggam ahin chiemnuih bawl leh genkhan hih aki uor mahmah hi. Nih-le-thum chut khawmna phawt achun nuihkhawm na atam zawi.Tawt thiem a vannuoi thangte ihiu a, tawt thiem hih talent deih um mahmah ineih u khat ahi.Tuhin chu zietawbang talent nei tampi techun ei muol liem san tau.-Dr Tonggo, Dr Thanghen, Dr Sawitinlam, leh adang adang….. .

Zalenna suol pawl:- India gam thasang leh India min in I pu te’u mi 37 chun Khawvel Galpi Khatna (Tui taw Gal) khah ana kap ui. Zienung chun thingtangmite zalenna ding delh in, Pu Demkhosiek, Pu Satkholal, Pu Nekpu leh mi dangdang hawn Mizo National Front ah thih khawk salo in ana pang ui. MNF movement ziek chun Chawngmun ah tangval kuo(9) te chuh lungsietna beikei a kaplup ahiu. Ganggam chate hin gam I lungsiet un thisan leh tha iseng ui tih akilang hi.

Kivakna:- Ganggam a, mite chun agam lei gah chu nekpen a nei in akivak ui. Guohpi nisa nuoi ah, zingpin lo(Field) akuon dawk u a, guohpi nisa nuoi a, kumtunga asepgim gah uh buhphal hawchu kumtawp leh kipak takin ala khawm sek ui. Tutieng hin mipi 60% vel hih zie lo nasep chun iki vak nalai ui a, Ganggam achun nasep ahah bawl un I vavak leh, Nungak Tangval lawmpi kuonte haw heizam sapgit puok det-dut haw chuh music hoih mahmah khat tawbang ahi.

Khuochen dan:- Ganggam ahin khuo chuomchuom in aki cheng hi, avantang in tangzawl mun-nuom haw ahin khuo a um a,khuo hawchuh suna ivak gal et(look) leh khuolai a nungakten puon azakdawk uhaw em phengphung in akimu sek hi. Zie khuo haw chuh ahi, lathiem ten “zodawn sangthing saheipak hoih” anatih hiel uchu.Mahleh Ganggam Today a ngaihtuoh khamting khatchu, ziegam hing dei duoi sung a cheng ding leh siktui thieng luong heu heu haw dawnding chu mi atawm hiei hiei in alang hi. Khuo minthang taktak haw chu simbute leh gamsaten aluoh kit vang vang tau. Today a idin mun uh ahi!

Ganggam vangsiet na:- 1960s sung a pieng Gangvawnchawih te haw hi amel uh ahoih diekin, afel diekun, talent ahau chuom ui. Maleh amau haw tongthuom(adventurous) laitak hin, zu-le-sa behlap tudin No 4 kiti hin Ganggam dung leh vai ahun fang hi, zie khamtheih chun tangval fel chung chuong I neih te haw hun subuoi in, a talent uh mangman loa thanmuol a eina sawlliem sak tampi a um ui. Zieziek chun 1960s hih kei ngaih in chuh kum vangsie kati. Ganggam a dinga go mantam, tangval deihum leh inam hun chawimawi ding a ingaklah mahmah te haw chuh No-4 kham theih ziek chun, Ganggam Today te kahna ahung hiu. Zie tobang hi um kit taki hen… Ganggam tunung bek ah.

Lungput:- Ganggam Today a mipi te lungputdan (Mindset) leh utdan vantang chu, tawt bawl, genkhan hoih taktak manga kiho, Na sembek lo a nek muhguot, Nungzuitu pha hih sanga, thu kalh thiem utzawte. Lawi-upate thu zui hihsang a, a nielkalh thiem hih utzawte, a vantanga banglam hileh tuoltekna (seriousness ) neilo nam I hiu in alang hi.

III. Ganggam Tunung (Tomorrow) :- Achunga kigen lungput haw hi I neih ziekun, Ganggam tunung ding hi kazik guot leh kazik thei puoi. Ganggam hi na deihdan bang tak ahih theih na dingin lunggel dik leh hoih neidin kisan. Adolf Hitler chun “Nature in thing-le-guo akawia pieng haw hi asiem zang guo puoi, ahung kekthak (sibling) te haw zangtaka akhan na ding uh angaihtuoh zawi” anati. Zieguol hin Ganggam sunga thil kawi ana um haw sukzang guot a, gengen sang hin, thilpha dinga mitin in I gelhaw’u hi phatak in khansak thei leng Ganggam Tomorrow chuh duhthusam ahung himai dem!

Ken vang Ganggam Tommorrow chuh kava mukha puoh a, ka ngaihtuoh na’n lah adaih puoh ngal in, bangti ahung hidem. Ganggam chate haw chun Pathien amusit kit ding um, Pathien lau nam ahi ding um, Thudik achieh pih ding um, thu diklo? Miching nam tih a het ahi ding um, mi ngawl nam, Lehkhathiem nam tih ahi ding um, mi mawl nam, Mi melhoihte ahi ding um, melhoihlo te? Kipaktak in tawt abawl zawm ding um, Kahe thei mawngmawng ta puoi! Pu Haokholal Thangjom ngaihdan in, Gangte te’n tuni a I ngaihtuoh uhi nam dangten zing leh ahun ngaihtuoh zel uchun, tawmziek in akhawkna a um puoi. Rev K. Thuomngell chun “Thiemna, chitna, thaihkawi in igam hih hawih puon a, Lal Isu ngabanga alenloh ngal chun”. Lawiupa khenkhat ten hiti hin ana tiu.

Zieziekchun aw, nang in, nangmah ngeiin na deihdan takin Ganggam tomorrow hi kizik mai in. Na zik dan dan hung hi ding ahi.

* Reference kilak na haw ahi.
1. Aw Ganggam, aw kangaih Ganggam … By- Pu Paulal Thangjom.
2. Gammang Sharon………….By Pu Ng Saknoong (Nungkholal).
3. Gangte vawkpi dawila leh Gangte khawchuk haw apat.
4. Tuol hung suok uou nuoi zinmang – Gul lam la
5. Gangte pasalpha – By S.T Khaizalam (OK Pa)
6. Nik san thuoh thum cheng heng la tuoi aw Gangte pau lieu lieu thawh thei leng – By Thitha nungakte
7. Sailien e, Phungtier buhen akip ten ei- By Pu Ngullien hanla
8. Mi bawl khak loh bawl (Ganggam.com) – by Pu Vanlalpak K Gangte
9. Namtin lel din tui bang ting…. Zeh bang kazum puoi Gangte kahih by – Pu JK Gangte
10. Khiangte, Chhaksuak, Rangte, Chhum-leuh, Tochawng etc gangte kithehzak te ahiu
11. Chung leng zuomang min ka siel leh setan nuoi zinmang pa’n …- By Pu Kawpsawng.
12. Khawvel pathien tam mah lele ipau khatmai van ah aum,– by Pu Zawmpau
13. Kofi Annan, Secretary General,United Nation Organization, India visit 2005.
14. UN High Level Meeting on AIDS New York on Jun 2008
15. Gangte Literature (Ganggam.com) by – Pu S Benjamin.
16. Gangte who’s who- Ganggam.com.
17. Gin Gangte is my friend – Ganggam.com.
18. Eben-Ezer 1954-1978.- Published in 1978 by ECC, NEIG.

6 Responses to GANGGAM TODAY

  1. References ho chuh le sim nawp aum e thucheng kim deuh a, ahiloule a na kijik sa eita i website ua hi

  2. SJMinthang Gangte

    Pu Thangzasiek hih Doctor in Literature piek in um leh ki lawm lo diek puon a ka tii. Aziekchuh a chunga tawt thiem haw khule amin masang ua Dr aki kawih theih chun maw???

  3. Apropos the T3:
    I like reading the article wherein T1 and T2 passages are fine and wholesome to digest, beautifully collated and analysed; whereas, the T3 paras/passage are terse and striking- may our Tribe grow, survive and prosper…!!!
    In regards the T3, on the crux of the matter : my personal (repeat ‘personal’) pessimism outweighs that of optimism.I cannot think on the subject beyond the rooftop of my house.
    Anyhow, ganggam vawnchawihte/chate , all the best in our struggle/attempt for survival…(What people say “Minority must suffer” be our song/chorus).
    Hello to GGdotCOM readers and editor.

  4. Lungkhawih a um mah2 hi. A sim nawp khawp mai ie!

  5. Thil hetbeh ding a tam in a hoih hi. Ngaihtuoh na tam tak le ei siem sak in ka hei. Keep up the good work. Thoroughly enjoyed reading it .

  6. Way to go. Leave no stone un turn leave no road un traveled. By or God grace we shall stay the course and see it to the.

Leave a Reply