Thu leh La

By- L. T. Khuma Gangte

Pu Editor,
Thu leh-la lama i mithiem zawkteu chodawk tu beka apan khakleh, ka veizawng neuchah hun thailang leng kanuom a, a diklohna sukdik nuomte leh, adang2 tuok beh nuomte chuh ngaihnat diek hinau.

LA- PAU : Thingtang mite hi la pau kikawp tawbang ihiu a, adiek in mizo pau ihah lak sawndiek ui. La- pau dana ina mat uh khenkhat vanghi, hawih deuha isut chun, la-paule higunlo mizo pau pangai la-pau dana ina ngaih khaku hile kilawm tak2 bangle aum hi. Zelak achun nih vakgen leng.

1. THAGAU (Gautha)
‘Thagau’ tih hih mizo in ‘THLARAU’ atiu a, la-paua agen tieng uleh ‘Thlarau’ tih chuh vak lehgen in ‘RAUTHLA’ ati sek ui. Ze guol mahchun Gangte la- siem tenle ‘Thagau’ tihkhah vak lehgen in ‘Lautha’ ati sek ui.

‘Lau’ tih hih mizo in ‘Rau’ atih apata lakdawk ahih ziek in Gangte paua ‘Lautha’ i vaktih hin, Thagau genna hingal in alauh umna lam akawk zawn alang a, ‘Lautha’ tih sang in ‘Gautha’ vaktih maichu dikzawn alang hi.

2. AR-ANG VAI (Ak bang vai)
‘Ar-ang kavai’ tih hi mizo in, la- paua nei chuomlo abang ui, Gangte pau a ‘AK bang kavai’ tihding kha, mizo in ‘ar ang’ atih penkha ‘AL ANG’ tia vakla sawn in ‘al ang kavai’ tin imang ui, ‘Ak bang kavai’ tih, dik zawding in alang hi, aziek chuh diklo hita leh ‘Silh puom bang kanawlh thei puoi’ tih bang chuh ‘silh puon ang kanawlh theipuoi’ tihding hina.

PAU GAMMANG : ze guol mahchun pau lama le Gangte pau hawih tak2 matloha
kisel tamtak aum kita, zehaw chuh simtu ten ituok khawm nalak ua ding in sit in, pawimawh kasak diek khat hun sulang leng. Ze chuh ipau laknau mizo te zieng inle, hihkhiel kisa a, haihsan aguot uh ahihlam hepha loa, eihawn imat zing uh, ‘Ka ek asuok hi’, ‘Ka zun asuok hi’ ‘Ka luok asuok hi’, i tihsek uhi, mizo paua ‘Ka- e achhuak’ ‘ka zun achhuak’, ‘Ka luak achhuak’ tih hawa pata lakdawk ahia, ‘CHHUAK’ tihchuh Gangte pau in ‘PAWT’ tihna ahi a, ‘ka daileng nuom hi’ tih ahim, ‘Zun katha nuomhi’ tih ahim, ‘ka luawdawk nuomhi,’ tih cha2 ahima hawih taka gentheih bangchuh, apawt maman, ‘ka ek apawt hi’, ‘Ka zun apawt hi’ Ka luok apawt hi’ iti sek ui.

A tawpna ding in mizo pau sanga Gangte pau abukim zawkna khenkhat laka khat chauh vak vakgen beh leng, mizo in Gang anei puoua, Ni te pasal chuh Pa asau a, Gangten chuh fel takin ni leh gang i nei hi.

18 Responses to Thu leh La

  1. ‘Ak bang kavai’ Mizo paua ‘Ar ang kavai’ tih hi, ‘Al bang kavai’ tiha mang leh ‘Al ang kavai’ tih a mang pawl le ium ui. Ka hetdan in Pathien- la siem ten ‘al bang’ tin amang deuh un, Love song lam deuh achun, ‘al ang’ tin amang deuh zelu abang hi. ‘Ak bang’ tih lawm2 achun ki thuguol zo kileng le, ‘al bang’ tihbek in kimang thei chiet lechuh ut aum ngut e.

  2. U khum, ‘thu leh-la’ tih kamuh hin, teksie te’n, “Gangte -la laka -la masa pen,” ti a eina hilh uh khat aum a. Ze -la hih ‘nupi khat in aphuok’ atiu ui.
    Ni khat chuh nupi khat hin, lunghel tak in In angak a, bang sak, bang thang, leh In chung lam haw chuh a vak et viel lai chun, Intawm lam a lui tui luon git avak galzak zel a, tichun ze-la hih aphuok tai atiu chu.

    Ban sak, ban thang, kikim mipmep, Sutpi mah chungnung, In tawm lui gi det gi det.

    A dikloh na he leh, a dik zaw he ium loh uchun i-la masapen ding in ka phuong nawn ngal hi.

  3. Ken le ‘Suok’ kiti, Mizo pau a ‘chhuak’ tih a pat kila hih. Imat dikloh uh hia kahet themkhat huntuok beh leng, adik lohle le hun sudik zel un.
    1. Ka ihmut asuok hi. ( ihmut kaut hi )

    2.ka bangmah hihtha asuok puoi. ( ka bangmah hih tha anuom puoi )

    3.ka thil choih ka thahsuok khapalh hi. ( ka thil chawih ka thah dawk khapalh hi)

    4. A suok suok, suokmai heh. (atih tih timai heh)

    5. “Bawi ‘ tu a na hitih leh, danleh bang na hung suok die.” (bawi’ tu a na hitih leh danleh bang nahung chang die.”)
    - – - – - – - – - – - – - –
    Gangte pau a
    ‘Suok’ tih kimat dan.
    1. eg zie tak a tuithal nu kawma khun, ” dawn ding nei suokdawk sak ah” vati tie.

    2. Malai lalten suok neih aching ui.
    3. Suohlam muol chung ah thapi ahung suokdawk sek hi.
    Zie taka ‘suok’ tih hi le ‘chhuak’ tih apat kila hi lele, azie aum dawm hi.

  4. Chhuak’ Pawt’ tih hih, i mat khelh na’u hia kahet huntuok beh ka.

    1. ‘Ka Bawngpi
    asuok tai,’ tih sang in ‘ka Bawngno asuok tai,’ tihchuh neukhat a dikzaw deuh a. A dikpen ding chuh, ‘ka Bawngpi’n no anei tai,’ tih hiding dan ai.
    Gancha haw hile ‘asuok’ ‘apawt’ tih sang in mihiemte guolthoa pieng ahih ziek un ‘pieng’ tin kigen sekleh hawih tending abang ngut na e.
    eg “na uino hawcha chuh, apien na’u anaih khatawh ateivak nau e.”

  5. Pauzo in -’ kathil chawih ka thahsuok khapalh hi.’ tih ‘kathil chawih ka thahdawk khapalh hi,’ tiha a hunkawih hih, amah tehnazawn apat in adik thei tho na’n, Thahpel, Tupel, tih matnading dawl abang zawi.
    Thahdawk itih tiengleh, Bawng kihen thahdawk, Ak-gila ak thahdawk, Suongkul tang thahdawk, tihna lamzawk abang zawi.

  6. Kipah um kasa mah2 mai hi, titieng a , huntienga GANGTE pau i thiem uh hi….

  7. Chhuak’- ‘Pawt’ tih hih, i thil gendan a zil in, igen dawk danle a zatchuom thei hi. etsak nan-
    1. “Pi Kimbuong khuh ,a vangsie taluaw lawm2 a, A mel kamuh mai2 lele kakah tha anuom sek hi.” ‘suok’ tih hih, ‘nuom’ tia vakmat ding ahi.

    2. “Ati-hum apawt dan sesu khuh, sensi hiven ti.” ‘suok’ tih hi ‘pawt’ tia vakmat ding ahi.

    Zie achung a etsakna ivak taklat apat hin ‘chhuak’ tih hih, ‘Nuom’ tih haw, ‘Pawt’ tih haw genna ahih hettheih intin. A gendawk thumun le hilo ‘Suok’ tia ina matkawp seku ahi, Vak ngaihtuoh tiemu.

  8. kenle ke ngaihdan neu cha hu kum ingka

    Suok:
    Suok- eksuok (hungpawt nailo), mahleh a pawt dinga kisa. Ka eksuok, itih leh a pawt hita tihna ahi puoi tih chu a kihe thiem zieng hi. Ek pawt hita chu ka ek a suok hi kiti theilo ahi.
    Eksuok- thik eksuok, zie tak ah hin “pawt” sangin “chang” “hungchang” lampang akawk in kahei.
    Suok- nisa hungsuok/pawtdawk. Etsaknan: Nisa a suok ta? zie tak a suok hi- verb ahi. Tuni nisuok hawih dan khah na mu? Zie ah hin, ni+suok= nisuok hin (nuon) a siem dawk in kahei.
    “ka ek a suok or ka zun a suok tihsangin, ‘ek ka thanuom hi’ tih kimang zaw leh”tih hi kei ngaihdan chu, Khatzawk sang le hihlo, thumal ‘ek’ vak gen khelsang inle, “Daileng ding” kiti zieng leh. Luoksuok, luok + suok= luoksuok ahung hii. Luok chu (nuon) ahia, suok chu verb ahi. Mikangte pau ah (nausea) chu luoksuok ahi a, luok leh suok thumal khat in agenkhawm zieng thei hi. Zieguol hin ei pau a luoksuok, nisuok, nosuok leh thumal khenkhat te hi (nuon) ah kisiem dawk zieng leh apha dem?
    Thumal thak khat hun tuok ingka
    Pathien:
    Zie thumal hile Duhlien pau a kila sawn chu hingei in a. Pathian- Pa- umzie “pa” insung a pa or “thunei pen, lienpen, etc”. Thian- umzie “guol” or “lawi” tih na ahi. A diktak a lehdawk ding ki hihleh, “Paguol” or “Palawi” tih ngai ding hileh a lawm hi. Duhlien pau lam ah chun ka het khelh ahih loh chun, thian hin le “thiel” or “thielngim” tih lampang le a kawk thei tho in ka hei. Ahihlohleh, Pathiang (thieng) tih dinglai khah thian a tih khak/ a mat khelh khak uh ahi dem? Pathien i tih uh leh I hethiem mah mah ui. Ahinla, a umzie I vak et det det leh Pathien tih zieng thumal hi umzie neitak hi leh akilawm puoi. Pathieng kiti zieng leh bang ati dem?

  9. Lalbawi ngaihdan hih, kei ngaihdan le a nahi a. A tam zaw hetdan leh ngaihdan le hingei in a. A hin pu L.T. khuma Gangte in, ‘chhuak’ tih a pat ‘suok’ tih lakdawk zechu ‘Pawt’ tihna ahih dan a vakgen hih ka hethiem zieng hi. A pau neite zieng inle diklo asak uchuh ei pau a vakgen dingdan hia kahet dan.
    Ka eh a chhuak, Ka ek a suok, “Ka ek apawt” tihna hih, a pawt nailo gen nan ina mang phawlawk tau a, Lalbawi ngaihdan hih i ngaihdan uh ahi tai. A pawt nailona na na chuh “asuok- apawt” tih sang in-
    1. Ka dailen a ut hi.
    2.ka daileng nuom hi. Tih haw hih afuh kasa thei ten ve kei.

  10. Lalboi comment apat ka ngaihdan -
    Ngaihdan- na na na chuh, kisuonglah lo hiel in hungen phawt mai leng.
    1. SUOK :
    Suok tih hih, ‘Chhuak’ tih a pata kila, ‘Pawt’ tih genna ahi ngei nai, tih kichetna khat chuh, “Ka Bawngno asuok tai,” katih chun ka Bawngno chuh api gilsung apat in apawt tai, tih hettheih mai ahi. Ahin apawt nailo, Asuok nailo ahih chun “asuok tai” tih theihloh ahi, tita mawng leng le lepchieh himai ding kahi. A ziek chuh asuok nailoh, apawt nailo ahih ziek in. Ze laitak hih mizo te pau matkhelh na, ilaksawn khak uh , ingeina sehkhak uchuh ahi. A hawihzaw leh phazaw inei nau kha.
    2. Thik ekchang” tihhih, athik hihna cheng um talo a ek a changta, ahih lawm2 loh ngal leh ” a ek suok ” a ek pawp” tih dikdin kagel hi.
    Etsak nan Aktui chuh akno achan tieng, aktui ahihna penkhah um taloa Akno chang ahi tai.
    Thik khah a ek chang hilo a, athik apat aek hungpawt mai2 ahih chun “a ek suok” a ek pawt” tih ding ahi phawt mai hi.

  11. Ken le ngaihdan kamkhat to hun tuok poh2 leng_

    THIK EKKAi-
    ccp te ngaihdan nih na ‘Thik ekchang’ tih dik zolo asak hih kenle ka pawm hi. A hin ‘Thik eksuok’ tih leh ‘Thik ekpawt’ tih hih dikzo kasa lah deuh hi. A ziek chuh thik eksuok i tih hih, thik chuh tui in a sukkhak ziek ahim, Lei in a sukkhak ziek ahima a ek hung kisiem sek a hih ziek in. A thik sunglam apata hung pawt guola ” thik ek suok” tia gen sang in ” thik ek kai” kiti zaw leh dik zawdin ka gingchai. A pawlawng a kai a hih nale kichien zawn ka hei. “mei pang ah kachu sawt beka meivam kakai hi,” sung lam apawt hilo, a pawlam a kai chuh “suok” sang in “kai” mang zel leng tih hih ka ngaihdan a hi.

  12. Mizo pau sanga Gangte pau bukim zawkna, khat huntuok beh samleng.
    INBUAL – KIBUOL:
    Gangte paua ‘kibuol’ tih kampau hih, Mizo paua ‘lnbual,’ tih apat lakdawk hidin ginchak aum hi. Ahin mizo pau in ‘lnbual’ tih chuh Gangte paua Kisil genna ahih lai in, mizo chun ganghing leh mihing genkhen na neichuom loin , lnbual’ tih thumal hih amang kawp zieng ui. Gangte pauin chuh Vawkcha chuh ‘a kibuol’ itiu a mihiem chuh ‘akisil’ tin hawih takin igenkhen mai sek ui.

  13. Gangte paua thu haksa hia kahet khat chuh, ‘duoihazang eipuoi’ kiti hih ahi, Aziek chuh, ‘duoihazang’ tih hih atam lam genna ahi ngala ‘duoihazang ahi’ tih zawk ding hileh kilawm tak, bang zieka ‘duoihazang eipuoi’ kiti ahi die? Ngaihdan bek in hundawng tiem u.

  14. Thu haksa’ tih ahih ziek in, a hilhfieh dingdan kichien hediek lo mahleng ngaihdan feltak ka vaknei ngala, ziechuh ziehih ahi.
    A tam tawp genna ‘duoihazang eipuoi’ tih aum guol tho in, a lauh um tawp, a hat tawp, a na tawp, haw gennan le ‘Duoihasan eipuoi’ tih aum tho hi. Abang hileh ‘ahi’ tih sika ‘eipuoi’ tih kimang abat nau a thumun gelhi, mahleh matkhelh ahih lohdan suchien ding in etsak nan ‘A THUHIM MAWNG IN’ tih bang chuh, ‘THU MAWNG’ tih cheng hih genkhel lohin, ‘AHIM IN,’ tin baihlam tak in a vakgen maisek ui. Zie guol thochun atam dan agen pap tieng u lele, ‘Ka insak pa Buh tam dan dan chuh, duoihazang chauhle eipuoi’ vaktih ding kha, ‘CHAUH LE’ tih hih vak gentel khel loin baihlam tak in, ‘DUOIHAZANG EIPUOI’ tin a vakgen chaizieng sek ui, upa te khan.

  15. Thu bengvak um tak2 hungki tuok khawm te hi, a hawihna khel ah, – la lampang inle helzo deuh nalai bawnle maw. Tulai Khangno suihlung mawlte lunglai vabang phawng ding in, tuona pupa thimthu leh zaila lobang chulsa khau bang sut hitiu.

  16. Upa ten, ‘AK KHAWTHIM ZAP’ atih sek uhih bang genna ahi die? Chu leh, ‘AK THAHDAN CHIKHAT CHAUH EIPUOI,’ atih sek uhih.?

  17. 1. Akcha hih, khuaw amiel dieuh lele a khuawmuh buoi zieng ahi a. Zanleh a giekna muna pata lauh neia a lendawk tieng khuleh, ‘kachuk nading lamah bangthil aum em,’ tih helawk lo leh mulawk seloa, achamlo a khawthim azap thawh maisek ahi. Zechu tawh tehin upa ten thil chuom2 a nagen sek ui. eg. Ainiel chuh naupang chah hi mahleh, apan a beihsan vak ziek in. Unau pasal laka a upapen ahihna dawl a, idan zulzuih in Insung khata pa mawhpuok na chuh, ut leh utloh theih leh theih loh, umta loa a chamloa ‘AK KHAWTHIM ZAP’ tih chuh athawhmai ngai eitai.

    2. Ak thah theih dan chikhat chauh ahih loh iheua, zeguol mahchun. Lawhtit nading in lampi chuom2 aum theia, thil khata ilawhsap chun lungdawng mailo a lampi dang hawlzel ding ahi.

    Lawhsap aum puoi, lawhsama ina kingaih sek uhi, ak thah dan chikhat chauh ihet ziek uh ahi sek hi. A gawl mek inla, a gawl hek inla, a gawl tan ah.

  18. Thu leh la hih aphuoktu ahim aziktu’n alunggil ngaihtuohna dungzui a azik/ aphuok ahih jiek in gen beh tak luot ding a um puoi. Thu kilawm lou taluo amat d le ginchak a um puoi, article a hung ki tak lang haw khale aki lawm thei mah2 hi.
    Pi leh pu, mimasate la phuok haw bng khu athu kihe suok kei leh diklou isak mah2 diu tampi um ina…..leh langkhat achun kilawm tak a dikbek lou a hun phuok dawk te hih kapakcha jawi, ajiek chu i pau uh supung/ sutam a ka ngaih jiek in….thu leh la lampang ahin English te khu zuih din pha kasa bawk h…a ut2 in a phuok u a, a phuok sau le kizil seng lou in athak tamtak ahun siem beh jel sek ui

Leave a Reply